De Eerste Bouw
Hoewel inmiddels de eerste afvallers zich aandienden vanwege de hoogte van de huur, startte in de zomer van 1909 de eerste bouw in de Moreelsestraat en de Jacob Obrechtstraat, en na diverse tegenslagen vond de oplevering plaats op 1 november 1910. De tweede bouw, aansluitend aan de eerste en eveneens van de architect Lippits, werd in 1913 opgeleverd.
Al in 1912 werd “Samenwerking” benaderd door de “Amsterdamsche
Coöperatieve Keuken” (ACK) voor een keuken en restaurant in Amsterdam-Zuid
en in 1913 door een groep van belangstellenden die voor alleenstaanden een
gebouw wilde realiseren en daarvoor de hulp van “Samenwerking” inriep.
De financiering van deze plannen en van die van “Samenwerking” voor
het uitbreiden van het “eigen” woningbezit stuitten op problemen.
Na de moeizame financiering van de eerste twee bouwen zocht men naar andere oplossingen.
Eind 1916 diende “Samenwerking” een verzoek in bij de gemeente voor
financiering van een derde bouw: ongeveer achthonderd woningen voor gezinnen
en alleenstaanden en een buurtkeuken. Dit verzoek resulteerde in een subsidieregeling
die vergelijkbaar was met de regeling in de zin der wet voor woningbouwverenigingen.
Doordat de bouwkosten door de Eerste Wereldoorlog sterk gestegen waren, duurde
het nog tot 1919 voordat ook hiervoor een oplossing was gevonden. “Samenwerking” ontving
een rentedragend voorschot van vier miljoen gulden en een bijdrage voor gestegen
bouwkosten à fonds perdu van een miljoen gulden. Nog eens drie miljoen
gulden werd à fonds perdu via de gemeente door het rijk beschikbaar gesteld.
Deze mogelijkheden werden “Samenwerking” geboden, omdat de vereniging
met de eerste en de tweede bouw had bewezen op eigen kracht iets te kunnen bereiken
dat als voorbeeld voor anderen kon dienen.
De hiermee gefinancierde derde bouw tussen Roelof Hartstraat. Joh.M. Coenenstraat,
Reynier Vinkeleskade en Hobbemakade van de architecten Lippits en Van Epen
werd gevolgd door een vierde bouw van de architecten D.F. Slothouwer voor het
bouwblok aan de Frans van Mierisstraat/Banstraat/Nicolaas Maesstraat en J.F.
Staal jr. voor het bouwblok aan de Joh.M. Coenenstraat/Bartholomeus Ruloffsstraat/Bronckhorststraat.
In de derde bouw haakten achtereenvolgens Lippits en Van Epen af. Voor het gedeelte
aan het Roelof Hartplein werd vervolgens de architect B. van den Nieuwen Amstel
aangetrokken. Daar verrees een complex met een appartementengedeelte voor de
vereniging “Het Nieuwe Huis” en een restaurant van de Amsterdamsche
Coöperatieve Keuken. Een keuken voor het verspreiden van maaltijden, wens
van de ACK, leed schipbreuk door de verwachte overlast. Inpassing in het plan
met een oplossing voor de verwachte overlast bleek te problematisch. Naast de
nieuwbouw aan het Roelof Hartplein is nog een bouwblok aan de Joh.M. Coenenstraat
gerealiseerd van de architect B. van den Nieuwen Amstel.
De derde bouw verliep overigens niet zonder problemen. Aangezien de aangetrokken
aannemer geen kans zag het werk geheel te realiseren, heeft “Samenwerking” het
heft in eigen hand genomen en het werk in eigen beheer uitgevoerd. Op een gegeven
moment werd het project beschouwd als een van de grootste in eigen beheer uitgevoerde
projecten in den lande. Het werk werd bestierd vanuit een enorme bouwkeet op
de plaats waar nu het plantsoen van de Harmoniehof is te vinden. Tegelijkertijd
streefde “Samenwerking” ernaar ook op ander gebied een voorbeeldfunctie
te vervullen. Een tentoonstelling in het Stedelijk Museum over de inrichting
van de woningen van “Samenwerking” en vergelijkbare woningen was
hiervan het resultaat.
Daarnaast hield “Samenwerking” de staat van de woningen nauwlettend
in de gaten. Wijzigingen aan de woningen werden bestreden als aantastingen van
de architectuur.
Ook de omgeving van de woningen kreeg aandacht: de aanleg van het plantsoen Harmoniehof,
het gebruik respectievelijk misbruik van dit plantsoen, de inrichting van de
gemeenschappelijke tuin tussen de Roelof Hartstraat en de Gerard Terborgstraat,
de inrichting van de privé-tuinen, het schilderwerk van de transformatorhuisjes
en dergelijke.
